Види Вака · податочна приказна
Езерото се повлекува веќе 60 години. Науката сè уште нема единствен одговор на прашањето зошто.
повлечете надолу ↓
Дотука допирала водата на езерскиот брег во 1985 година.
Дотука допирала во 2001 година.
А вака изгледа езерото денес, во 2026 година.
Ова не е произволна илустрација. Вака навистина изгледа овој брег.
Овие линии не се само графикон од некое научно истражување.
Стење. Претор. Наколец. Села кои со векови живееле на самиот раб на водата. Луѓе кои паметат каде допирал бранот кога биле деца и колку далеку мора да одат денес за да го допрат.
Големото Преспанско езеро е дом на риби и на птици кои не гнездат никаде на друго место, но и основа на земјоделството што храни цела заедница. Она што му се случува на езерото им се случува и ним.
Од вселената разликата е веднаш видлива.
Меѓу 1984 и 2020 година површината на езерото се намалила за речиси 19 квадратни километри — околу 7 отсто. Тоа е површина колку мал град, исчезната од картата.
Но бројката 7 отсто ја крие вистинската приказна.
Преспа е плитко езеро со облик на чинија. Кога водата опаѓа, брегот се повлекува бавно и малку, но длабочината се намалува брзо и значително.
Меѓу 1984 и 2020 година површината се намалила за 7 отсто.
Волуменот, количината вода што навистина постои во езерото, паднал за 54 отсто.
Половина од водата на Преспа веќе ја нема. Бреговата линија само не сака да го признае тоа.
1951 година. Езерото стои на 852 метри надморска височина.
Во следните години нивото полека се спушта до околу 849 метри на почетокот на 1960-тите.
Потоа, по исклучително влажната зима 1962/1963 година, нагло се крева: 851,83 метри, највисокото ниво забележано оттогаш.
Следуваат децении на благи осцилации. Езерото дише, расте, опаѓа, па се враќа. Тоа е нормално за едно езеро.
Но во 1987 година нешто се менува.
Меѓу 1987 и 1995 година регионот го зафаќа долготрајна, тешка суша. Врнежите нагло се намалуваат. Нивото на езерото се спушта за метри, не за сантиметри, за помалку од десет години.
За ова нема спор. Секој извор, секоја студија, се согласува: сушата го соборила езерото.
Проблемот е она што следи.
Сушите поминуваат. Дождовите се враќаат. Така функционираат езерата. Паѓаат, па закрепнуваат.
Преспа не закрепна.
Дождови имало и во 2000 и во 2009 година, како и во зимата 2025/2026. Секојпат езерото малку се кревало. Секојпат, набргу потоа, повторно паѓало. Триесет и пет години по сушата, водостојот сè уште не се вратил онаму каде што бил претходно.
Зошто не?
Тоа се прашавме и ние. И наидовме на три сериозни, но различни одговори.
Една група научници поминала години читајќи сè што било напишано за Преспа, над 120 трудови, речиси сè што постои. Нивниот заклучок е едноставен: на планините во зима веќе не паѓаат толку снег и дожд како порано, а токму тие врнежи некогаш го полнеле езерото напролет. Врне помалку, тоа е главниот виновник, велат тие.
Уште во 2005 година сосема друг тим, инженери кои со германска поддршка, симулирале 54 години од животот на езерото, дошол до истиот заклучок по сосема поинаков пат: нивото најмногу зависи од тоа колку вода влегува во езерото, а многу помалку од тоа колку вода се црпи од него.
Други го поставиле прашањето поинаку. Не „зошто паднало нивото“, туку „зошто никогаш не се вратило“. Кога го смениле прашањето, добиле сосема поинаков одговор.
Секоја нива што се наводнува лете и секоја бразда полна со вода земаат по малку од езерото. Тоа е мало, речиси незабележливо количество секоја година. Но годините се редат една врз друга, а токму ова мало, но постојано црпење, велат тие, објаснува речиси три четвртини од причините поради кои езерото никогаш не се вратило на старото ниво. Климата останува само помал дел од сметката.
Трети не сакале да прифатат здраво за готово дека дождот е виновникот. Самите ги извадиле официјалните податоци за врнежите кај Стење и Претор, села токму на брегот, и ги анализирале годините наназад. Не нашле никаков пад. Напротив, во последниве децении врнело малку повеќе, а не помалку.
Само температурата растела, тоа е сигурно.
Од просечни 10 °C во 1991 година до 11,7 °C во 2019 година. Пораст од речиси 17 отсто за помалку од три децении.
Четири сериозни истражувања. Три различни одговори. Ниту едно од нив не лаже, ниту греши, истражувачите едноставно гледале различни делови од истата слика, во различни години и на различен начин. Но тоа значи и нешто потешко: по децении истражување, сè уште никој не може со сигурност да каже: Ова, токму ова, е причината поради која Преспа не закрепнува. А болест што не можеш точно да ја дијагностицираш, тешко можеш и да ја излечиш.
Тука лесно може да настане забуна, па да разграничиме две различни бројки.
Од водата што езерото ја губи секоја година, само 2% се трошат за наводнување. Испарувањето (52%) и подземниот истек кон Охридското езеро (46 %) одземаат многу повеќе вода.
Но „2% годишно“ и „72% од причината за незакрепнувањето“ не одговараат на исто прашање. Замислете када со мала, постојана дупка, Недоволна сама да ја испразни, но доволна никогаш повторно да не ѝ дозволи да се наполни докрај. Токму тоа, велат научниците, ѝ се случува на Преспа веќе триесет години.
Дури ни патот на водата под земја не е целосно познат.
Од големото Преспанско езеро водата тече подземно, низ карстички карпи, кон Охридското Езеро. Но колкаво количество истекува и како тоа се менува од сезона до сезона сè уште не е прецизно измерено.
Но патот не завршува таму.
Од Охридското езеро водата понатаму тече преку реката Дрим, во Скадарското езеро, а потоа во Јадранското море. Езерото, чиј пад го проучуваме одблиску, всушност е само еден дел од многу поголем систем.
Порано, врз текот влијаеле и луѓето.
Од 1975 до 2002 година водата од реката Девол била пренасочувана, во зима кон Малото Преспанско езеро, а во лето назад кон Девол и околните ниви.
Активноста престанала откако двете соседни земји се согласиле дека штетата од наталожениот седимент е преголема.
Денес таа врска е затворена. Но останува потсетник дека и мала човечка интервенција некаде надолу по системот може да го промени целото сливно подрачје.
Пониското ниво не е бројка на график. Тоа значи:
Помалку простор за мрестење на рибите. Стеснети влажни ливади на кои некогаш живееле птици што не гнездат никаде на друго место. Помалку вода за земјоделците и понесигурно снабдување. Поголема концентрација на загадувачи во помал волумен вода и полош квалитет на водата.
Езерото, руралната економија и биолошката разновидност на целиот регион се врзани со истата бројка што постојано опаѓа.
Еве нешто што само по себе кажува многу.
Во септември 2021 година теренско истражување на македонскиот брег измерило ниво од 847 метри. Истата година грчката мрежа за мониторинг покажала околу 843 метри.
Ниту еден извор не е погрешен: станува збор за различни станици, методи и земји. Но ако дури и мерењето на истото езеро зависи од тоа кого прашувате, замислете колку е тешко трите земји заедно да се договорат што да прават со него.
Преспанското езеро го делат Македонија, Албанија и Грција. Секоја држава го следи езерото на свој начин, со свои станици, методи и бази на податоци што не комуницираат меѓусебно.
Не постои заедничка, јавно достапна база на податоци за целиот слив. Истражувањата честопати се краткорочни и проектно финансирани, а потоа завршуваат. Она што го знае едната земја, другата можеби не го споделува.
Без заеднички податоци, тешко е да се изгради заемна доверба. Без доверба, тешко е да се дејствува заедно.
Науката за Преспа е солидна, но нецелосна. Ни кажува во која насока се движат работите и колку е сериозна заканата, но не дава целосен и сигурен одговор на секое „зошто“.
Затоа предизвикот повеќе не е само научен. Тоа е предизвик за управувањето, соработката и довербата меѓу три соседи.
Преспа може да стане модел на европска соработка во управувањето со водите.
Или студија на случај за пропуштена можност.
Одлуката сè уште не е донесена.
Извори: MES/PrespaNet III, „Наша вода, наша иднина" (2026); GFA Consulting 2005; Soria & Apostolova 2022, Hydrology 9(6):99 (CC BY 4.0); Van der Schriek & Giannakopoulos 2017; УХМР; climaprespa.gr; OpenStreetMap contributors · Види Вака, 2026
Автор: Мите Кузевски · Истражување и обработка на податоци: Мите Кузевски, со техничка помош на Claude (Anthropic) · Интерактивна графичка обработка и изработка: Мите Кузевски, со помош на Claude (Anthropic) · Фотографии: SPP Archive – A. Demertzi, MES/PrespaNet III · Продукција: Види Вака, 2026